Vùng núi phía Bắc có rất ít quán chay, nhiều thị trấn không có quán nào, và nhiều bản chỉ có chợ theo phiên. Đi mà không chuẩn bị thì rất dễ rơi vào cảnh ăn cơm trắng với muối suốt chuyến.
Nhưng chuẩn bị đúng thì đi vùng cao rất thoải mái, và ở nhiều nơi người ta sẵn lòng nấu riêng cho mình. Bài này nói về cả phần chuẩn bị lẫn phần ứng xử.
Mang gì theo
Một túi đồ khô là thứ quan trọng nhất. Không thể thiếu.
Mì hoặc miến ăn liền chay. Chỉ cần nước sôi.
Cháo ăn liền cho buổi sáng. Nhẹ bụng.
Hạt rang và trái cây khô. Bữa phụ và bù đạm.
Bơ hạt gói nhỏ. Đạm và béo.
Muối vừng gói nhỏ. Đổi vị cho cơm trắng.
Rong biển khô. Thêm vị cho bát mì.
Đậu hũ khô hoặc chà bông chay. Phần đạm khô.
Nước tương gói nhỏ. Cứu bữa nhạt.
Trà túi lọc. Buổi tối lạnh.
Một cốc gấp gọn và bộ đũa thìa. Nhiều nơi không đủ đồ.
Thuốc thường dùng của mình. Vùng cao ít hiệu thuốc.
Đủ cho ba bữa dự phòng. Chuyến hay kéo dài hơn tính.
Bổ sung lại túi sau mỗi chuyến. Để sẵn cho lần sau.
Hỏi ở quán và nhà dân
Nói rõ mình ăn chay ngay từ đầu. Trước khi họ nấu.
Nói bằng từ đơn giản. Không ăn thịt cá trứng.
Nhiều nơi hiểu ăn chay là ăn theo đạo. Giải thích ngắn gọn.
Cơm trắng với rau luộc là món ai cũng làm được. Phương án nền.
Hỏi rau xào bằng dầu hay mỡ. Vùng cao hay dùng mỡ.
Hỏi canh nấu bằng gì. Nhiều canh nấu với xương.
Xin rau luộc riêng không nêm gì. Rồi tự chấm.
Mang nước tương và muối vừng của mình. Chấm rau luộc là đủ.
Đậu phụ có ở hầu hết chợ. Xin họ rán cho.
Trứng thì tùy cách ăn chay của mình. Nói rõ.
Không làm khó chủ nhà. Họ nấu theo thói quen.
Cảm ơn khi họ cố gắng. Dù món chưa đúng ý.
Nếu không có gì ăn được thì ăn đồ khô. Và nói là mình đủ rồi.
Đừng để chủ nhà thấy áy náy. Nói rõ mình ổn.
Ở homestay và nhà sàn
Nhiều homestay cho dùng bếp. Hỏi trước khi đặt.
Nói trước là mình ăn chay khi đặt phòng. Họ chuẩn bị được.
Nhiều nhà sẵn lòng nấu riêng. Nếu báo sớm.
Trả thêm tiền cho bữa nấu riêng. Công bằng.
Mua rau ở chợ rồi nhờ họ nấu. Cách hay.
Hoặc tự nấu nếu họ cho. Dọn sạch sau khi dùng.
Ăn cùng gia đình là trải nghiệm đáng. Ngồi cùng dù ăn riêng món.
Nhà sàn thường ăn chung một mâm. Ngồi đúng chỗ được mời.
Hỏi trước về chỗ ngồi nếu không chắc. Nhiều nhà có lệ riêng.
Không bước qua mâm cơm. Đi vòng.
Không cắm đũa dựng đứng vào bát. Kiêng ở nhiều nơi.
Nhận đồ bằng hai tay. Phép lịch sự.
Không chê món của chủ nhà. Cả trực tiếp lẫn gián tiếp.
Không bình luận về việc ăn thịt. Tuyệt đối tránh.
Ứng xử khi làm khách
Mỗi dân tộc có kiêng kỵ riêng. Hỏi trước khi tới.
Nhiều nhà kiêng người lạ vào bếp. Hỏi trước khi bước vào.
Nhiều nhà có chỗ thờ không được động vào. Quan sát và hỏi.
Không tự ý chụp ảnh trong nhà. Xin phép.
Không chụp ảnh bàn thờ. Trừ khi được mời.
Ăn chay thì nói trước, không nói giữa bữa. Tránh khó xử.
Không giảng giải về ăn chay. Không ai muốn nghe.
Nhận lời mời uống nước hoặc trà. Từ chối hết thì khó xử.
Rượu thì từ chối nhẹ nhàng nếu không uống. Nói lý do sức khỏe là đủ.
Mang một món quà nhỏ khi tới. Trà, bánh, hoặc đồ dùng.
Hỏi tên món và cách nấu. Họ thích kể.
Học một hai câu tiếng địa phương. Rất được quý.
Trả tiền sòng phẳng và đúng thỏa thuận. Không mặc cả sau.
Cảm ơn khi đi. Và giữ liên lạc nếu hợp.
An toàn thực phẩm khi đi
Nước suối phải đun sôi hoặc lọc. Nhìn trong không có nghĩa là sạch.
Đun sôi ít nhất một phút. Vùng cao thì lâu hơn.
Rau ăn sống thì rửa rất kỹ. Hoặc chần qua.
Người bụng yếu thì ăn đồ nấu chín. An toàn hơn.
Măng phải luộc kỹ đổ nước nhiều lần. Không rút ngắn.
Không ăn nấm rừng lạ. Ngộ độc nấm rất nặng.
Không ăn rau rừng mình không biết tên. Luật cứng.
Đồ ăn để ngoài quá hai giờ thì bỏ. Một giờ khi trời nóng.
Mùa lạnh thì mốc dài hơn nhưng vẫn tính. Không bỏ qua.
Rượu ngâm cây rừng thì không uống. Không rõ ngâm gì.
Đau bụng nặng hoặc sốt thì đi khám. Trạm y tế xã.
Biết trước trạm y tế gần nhất ở đâu. Ghi lại trước khi mất sóng.
Mang thuốc thường dùng. Và đủ cho cả chuyến.
Nghi ngờ thì không ăn. Ở xa bệnh viện thì càng không liều.
Sau chuyến đi
Ghi lại quán nào và nhà nào nấu được chay. Chuyến sau dùng lại.
Ghi lại chợ nào họp ngày nào. Đi đúng ngày.
Ghi tên rau và cách nấu đã học. Thông tin quý nhất.
Nấu thử món mới trong tuần. Còn nhớ cách.
Chia sẻ thông tin cho người sẽ đi. Rất hiếm và hữu ích.
Giữ liên lạc với chủ nhà nếu hợp. Đặt lại lần sau.
Đặt mua nguyên liệu qua họ. Nếu họ gửi được.
Bổ sung lại túi đồ khô. Để sẵn.
Ghi lại thứ nào mang thừa. Lần sau mang ít hơn.
Ghi lại thứ nào thiếu. Lần sau mang thêm.
Rửa và phơi khô đồ dùng. Ẩm vùng cao làm mốc.
Kiểm bình giữ nhiệt và gioăng. Sau mỗi chuyến.
Chuyến sau chuẩn bị gọn hơn nhiều. Kinh nghiệm tích dần.
Vùng cao là nơi học được nhiều nhất về bếp. Đáng đi lại.
