Nấu theo mùa thì rẻ hơn, ngon hơn và hợp thời tiết hơn. Nhưng lịch mùa của Việt Nam không giống nhau giữa các vùng: miền Bắc bốn mùa rõ, miền Nam hai mùa mưa nắng, vùng cao theo mùa nước và mùa nương.
Biết lịch của vùng mình sống và của vùng mình định tới thì đi chợ khác hẳn. Bài này dựng bản đồ đó.
Miền Bắc bốn mùa
Mùa xuân có rau non và măng. Rau cải non, rau mầm, măng.
Măng xuân phải luộc kỹ đổ nước nhiều lần. Không bỏ bước.
Mùa xuân cũng là mùa hoa bưởi. Cất nước hoa bưởi.
Mùa hè có rau muống, mướp, bí, mồng tơi. Rau mát và nhanh.
Mùa hè nhiều trái cây. Vải, nhãn, mận.
Mùa thu là mùa cốm. Chỉ vài tuần.
Mùa thu có hồng, na, bưởi. Bày mâm Trung thu.
Mùa thu cũng là mùa nấm ngon. Nấm hương và nấm rơm.
Mùa đông có su hào, bắp cải, cà rốt, súp lơ. Củ quả chắc.
Mùa đông là mùa làm dưa muối. Dưa cải và hành muối.
Cuối năm có gấc và nếp mới. Chuẩn bị Tết.
Lá dong khan nhất sát Tết. Đặt trước.
Đậu phụ thì có quanh năm. Nền cố định.
Đi chợ theo mùa là nếp cũ của bếp Bắc. Chợ có gì ăn nấy.
Miền Nam và miền Tây
Hai mùa mưa nắng chứ không bốn mùa. Nhịp khác hẳn.
Mùa nước nổi cuối năm âm lịch. Nhiều rau đồng nhất.
Bông điên điển và bông súng rộ mùa này. Rẻ và ngon nhất.
Rau đồng trái mùa thì hiếm và đắt. Hoặc là hàng trồng.
Trái cây miền Nam rất nhiều và quanh năm. Nhưng vẫn có mùa rộ.
Xoài, chôm chôm, sầu riêng vào mùa hè. Rẻ hẳn.
Dừa có quanh năm. Nguồn ổn định.
Rau củ vùng phù sa có quanh năm. Khoai, bí, củ sắn.
Nấm rơm rộ vào mùa mưa. Sau vụ gặt.
Mùa nắng thì rau lá ít hơn. Chuyển sang củ quả.
Ngày rằm và mùng một thì chợ nhiều đồ chay. Không theo mùa mà theo lịch âm.
Tháng bảy âm lịch thì đồ chay rất nhiều. Nhiều người ăn cả tháng.
Đi chợ sáng sớm là nếp của vùng. Hàng tươi nhất.
Chợ nổi họp rất sớm. Bốn năm giờ sáng.
Miền Trung và cao nguyên
Miền Trung có mùa mưa bão rõ. Cuối năm.
Mùa mưa thì rau khan và đắt. Đồ khô lên ngôi.
Dưa món và đồ ngâm là món của mùa này. Trữ được.
Mùa khô thì rau nhiều hơn. Nhưng nắng gắt.
Mít non theo mùa mít. Khoảng giữa năm.
Vả và chuối chát có gần như quanh năm. Nguồn ổn định.
Đà Lạt có rau quanh năm. Khí hậu mát ổn định.
Nhưng mùa mưa thì rau kém hơn. Và đắt hơn.
Dâu tây và bơ theo mùa. Hỏi người bán.
Tây Nguyên có mùa cà phê cuối năm. Và mùa điều.
Mùa mưa Tây Nguyên nhiều nấm rừng. Nhưng không tự hái.
Măng le theo mùa mưa. Đặc sản vùng.
Bơ Tây Nguyên rộ giữa năm. Rẻ hẳn.
Hỏi người địa phương mùa nào có gì. Nguồn tin tốt nhất.
Vùng núi phía Bắc
Mùa măng vào mùa mưa. Khoảng giữa năm.
Măng tươi chỉ có vài tháng. Còn lại dùng măng khô.
Rau rừng theo mùa và rất ngắn. Hỏi chợ phiên.
Mùa mận và đào ở Sơn La, Mộc Châu. Giữa năm.
Mùa lúa nương thu hoạch cuối năm. Nếp nương mới và thơm nhất.
Mùa đông vùng cao rất lạnh. Rau ít, củ nhiều.
Cải mèo và rau vụ đông. Chịu lạnh tốt.
Chợ phiên họp theo lịch cố định. Không theo mùa.
Nhưng hàng bán ở chợ thì theo mùa. Mỗi phiên mỗi khác.
Đậu tương thu hoạch theo vụ. Đậu phụ ngon nhất sau vụ.
Hạt dổi và mắc khén thu vào mùa khô. Mua sau vụ.
Mùa mưa thì đường khó đi. Tính vào lịch chuyến.
Hỏi trước khi lên đường. Mùa nào có gì.
Đi đúng mùa thì chợ rất phong phú. Trái mùa thì vắng.
Đi chợ cho khéo
Kiểm tủ và hũ trước khi lên danh sách. Nấu từ thứ đang có.
Lên danh sách rồi mới đi. Tránh mua thừa.
Nhưng để chỗ cho thứ đang mùa. Chợ có gì rẻ thì mua.
Đi một vòng xem hết trước khi mua. Biết giá và biết có gì.
Hỏi người bán thứ gì đang mùa. Họ trả lời ngay.
Mua rau ở hàng bán chạy. Tươi hơn.
Mua đồ khô ở hàng chuyên. Chất lượng ổn hơn.
Đi chợ sáng sớm cho hàng tươi. Chiều thì rẻ nhưng ít lựa chọn.
Mang túi vải và hộp. Giảm túi nilon.
Mua rau cuối cùng trong buổi chợ. Đỡ bị đè bẹp.
Về nhà thì sơ chế ngay. Đừng để cả ngày trong túi.
Ghi lại giá để so giữa các lần. Biết lúc nào rẻ.
Giữ mối vài hàng quen. Họ để dành hàng tốt.
Đi chợ đều thì quen nhịp mùa. Không cần lịch.
Trữ theo mùa
Mua nhiều lúc rẻ rồi trữ. Nguyên tắc chung.
Gấc mua cuối năm, bóp rượu rồi cấp đông. Dùng cả năm.
Hoa bưởi cất nước vào mùa hoa. Vài tuần duy nhất.
Măng mua mùa mưa, luộc kỹ rồi cấp đông. Hoặc phơi khô.
Nấm mua mùa rộ, phơi khô. Trữ cả năm.
Đậu mua sau vụ, cất hũ kín. Chống mọt.
Cấp đông vài ngày khi mới mua đậu. Diệt trứng mọt.
Lá gói mua trước Tết, rửa rồi cấp đông. Đỡ khan.
Cốm mua đúng mùa, cấp đông ngay. Trong ngày.
Nước cốt lá nấu mẻ lớn rồi đông thành viên. Dùng dần.
Ghi tên và ngày lên mọi túi và hộp. Ngăn đông trông giống nhau hết.
Dùng thứ để lâu nhất trước. Xoay vòng.
Kiểm ngăn đông và hũ mỗi ba tháng. Bỏ thứ đã cũ.
Trữ vừa đủ tới mùa sau. Trữ quá nhiều thì hỏng.
